سخنرانی آیت الله حسینی بوشهری

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله رب العالمین باری الخلائق اجمعین باعث الانبیاء والمرسلین ثم الصلاه و السلام علی سیدنا ونبینا حبیب اله العالمین

انسان موقعه‌ای که ملاحظه می کند نقطه آغازین کار را و بعد هم رشد وبالندگی کار را حقیقتا و واقعا لذت می‌برد. کار پرتلاش برادر سخت کوشمان جناب حجت الاسلام و المسلمین حاج آقای تکیه ای و شورای برگزاری و ستاد اعتکاف و همه دست‌اندرکاران این جشنواره کارشون حقیقتا ستودنی است و امیدواریم که مورد رضایت ذات کبریایی حق تعالی قرار بگیرد و اینها همه به برکت روح قدسی حضرت امام (رضوان خدا بر او باد) و حضور هوشمندانه رهبر فرزانه انقلابمان در صحنه و میدان است. من در این فرصت مغتنم پیرامون چند نکته اساسی بنادارم سخن بگویم.

نکته اول: پیرامون فلسفه اعتکاف است، اعتکاف چرا و چرا باید سراغ اعتکاف رفت؟

نکته دوم: پیشینه اعتکاف است. آیا اعتکاف عبادتی است که تنها در شرع انور اسلام عزیز ما به عنوان یک عبادت مطرح شده یا دارای پیشینه بلند تاریخی است.

نکته سوم که می خواهم اشاره کنم: سیره پیامبر و سیره اهل بیت، سیره عالمان دینی در رابطه با اعتکاف است.

نکته بعدی در رابطه با ویژگی های اعتکاف در مقایسه با سایر عبادات

و نکته بعد رهآورد اعتکاف است. جامعه امروز ما در رابطه با مساله اعتکاف چه تاثیرگذاری را ما شاهد خواهیم بود. در فضای نسل نوجوانمان، در فضای نسل جوانمان، در رابطه با شرایط اجتماعی  زمانه ما اعتکاف چگونه می تواند نقش آفرینی کند و بالاخره چه کنیم این جمع عظیمی که امروز در اینجا گرد آورده اند، چه کنیم روحانیت عزیز، دانشگاهیان عزیز، بازاریان عزیز، فرهنگینان عزیز، برادران وخواهران بزرگوار! چه تدیبری بیاندیشیم تا فرهنگ اعتکاف را نه تنها در کشور عزیزمان گسترش دهیم؛ بلکه همانگونه که برادرمان وعده دادند ما در جشنواره سوم بحث اعتکاف، نگاه بین المللی به مساله اعتکاف داشته باشیم و در دور ترین نقاط که نام و یادخدا مطرح است مقوله اعتکاف را به گونه ای گسترش بدهیم که روح معنویت و پاکی و صفا در دلهای همه جوانه بزند.

اما در رابطه با مساله نخست یعنی بحث فلسفه اعتکاف، چرا ما باید سراغ اعتکاف برویم این سنت حسنه‌ای که در جامعه ما هست. حقیقت امر این است که اسلام از انزوا و گوشه گیری سخت پرهیز می‌دهد. دین اسلام دین حضور است دین در صحنه و در میدان بودن است فلذا در آن آیه شریفه از رهبانیت سخت پرهیز می‌دهد. اما چرا بحث اعتکاف در این وسط آن هم با توجه به معنای لغوی و اصطلاحی اعتکاف ماندن در یک جا، توقف در یکجا، آن هم در مکانی مقدس، انسان سه روز به تعبیر مرحوم صاحب جواهر(ره) انسان خودش را حبس کند نگه بدارد، سه روز از آنجا حرکت نکند، باچه فلسفه ای مساله اعتکاف جز عبادات الهی مطرح شده است. برادران و خواهران! دنیای مادی انسان را دچار غفلت می کند. غفلت زدگی از ویژگی‌های ما آدمیان است. اگر سراغ معنویت، سراغ خدا، سراغ ذکر و یاد خدا نرویم در باتلاق غفلت گرفتار می‌شویم. خدای متعال برای اینکه انسان در سرچشمه‌ای از سرچشمه‌ی معنویت، از سرچشمه‌ی نور و سرچشمه‌ی یاد و ذکرخداوند بهره‌مند شود این اعتکاف، این عبادت زیبا را به عنوان یک عبادت مستحبی که حالت داوطلبانه دارد، برای تک تک ما مقرر کرده‌است. انسان موجودی سالک و پویا، کمال‌جوست انسان، انسان حد توقف ندارد

رسد آدمی که به جز خدا نبیند        بنگر که تا چه حد است مقام آدمیت

«یا ایها الانسان انک کادح الی ربک کدحا فملاقیه»

تا دور دست ها تو می‌توانی انسان پرواز کنی. این استعداد خدادادی است که خدای متعال در وجود انسان به ودیعت گذاشته است. اعتکاف را خدای متعال مقرر کرده تا آسیب‌های نفسمان را بشناسیم و در صدد معالجه برآییم و در پیشگاه ذات کبریایی حق احساس خجالت و شرمندگی نکنیم. اعتکاف فلسه‌اش این است، فرصتی است مناسب که انسان در پیچ و خم‌های زندگی و مادی خود را نبازد، همیشه احساس کند سربلند است و همیشه برخوردار از معنویت.

 اما سوال دوم و سرفصل دوم سخن من، آیا این اعتکاف پیشینه ای دارد یا تنها قرآن ما، روایات نورانی اهل بیت ما، سیره نورانی پیامبر ما و سیره نورانی اهل بیت، شاهد بر استواری این عبادت است؟ نه این عبادت دارای پیشینه‌ی تاریخی است. در زندگی انبیاء الهی من مراجعه کردم. زندگی حضرت سلیمان، زندگی موسی بن عمران، زندگی حضرت مریم آدم موقعه‌ای که مشاهده می کند «و اذ واعدنا موسی ثلاثین لیله فاتممناها بعشر» این یک نوع اعتکاف در کوه طور ماندن است. خود یک نوع اعتکاف است. در رابطه با حضرت سلیمان تعبیری که در روایات وارد شده و علامه مجلسی رضوان  حخدا بر او باد از مرحوم طبرسی نقل می کند گاهی یک سال، دو سال، یک ماه یا بیشتر او در بیت المقدَس یا بیت المقدِس مشغول اعتکاف بوده و دوری از فضای جامعه، حضرت مریم آن ویژگی دارد موقعه ای که افتخار با آن فرشته را پیدامی کند و از مردم جدا می شود وبه ظاهر انزوا می گزیند خود آن خلوت خود آن انزواگزیدن به ظاهر یک نوع اعتکاف است که جضرت مریم انجام داده استو بنابراین مساله اعتکاف مساله ای است که حتی طبق بعضی از روایات اهل سنت من دیدم تعبیر عجیبی است در بعضی روایات اهل سنت می گوید حتی در زمان جاهلیت که سخنی از دین و برنامه های دینی نبوده اعتکاف به عنوان یک سنت مطرح بوده است و قرآن زیباترین شاهد است که در حقیقت مساله اعتکاف را در عصر ابراهیم و اسماعیل برمی گرداند و به این دو نبی بزرگوار دستور می دهد خانه مرا پاک و پاکیزه نمایید تا طواف کنندگان از یک سو، معتکفین از سوی دیگر، رکوع کنندگان و سجودکنندگان از جانب دیگر به عبادت بپردازند وعهدنا الی ابراهیم و اسماعیل ان طهرا بیتی للطاعفین و العاکفین و الرکع السجود  این نشاندهندهاین است که جایگاه اعتکاف جایگاه بلندی است. این آیه چند پیام روشن دارد و خیلی زیبا است. یک، مشروعیت اعتکاف.  نکته دوم، برای اعتکاف و معتکفین خدای بزرگ ارزش قائل شده همانگونه  که عرض کردم دو پیامبر بزرگ الهی را ماموریت ویژه داده است که در کنار طواف، در کنار رکوع و سجود که رمز بندگی است زمینه را برای معتکفین فراهم کند. ویژگی دیگر که از آیه استفاده می شود که گویا هدف بنیادین از ساخت و ساز خانه خدا این  بوده که در کنار او اعتکاف انجام بگیرد و تعبیر تعابیر خیلی بلندی است و بالاخره اعتکاف نوعی مهمانی الهی است که خدای متعال به بهترین بندگانش خطاب می کند زمینه پذیرایی از معتکفین را شما فراهم نمایید. اینها نشانه ایست از جایگاه بلند اعتکاف در شرایع گذشته و شریعت نورانی اسلام.

مساله دیگری که باید به آن اشاره کنم، بویژه در رابطه با فرهنگ اسلام است، فرهنگ اسلام از بک نوع بالندکی خاصی برخوردار است. روایات متعددی که مجال پرداختن به همه آنها نیست. از باب نمنه من اعتکف ایمانا واحتسابا غفر له ماتقدم من ذنبه  کسی که از روی اعتقادو باور به مساله اعتکاف بپردازد گذشته او تضمین شده است غفر له ماتقدم من ذنبه  چنین عبادتی در اختیار هست و بعد چرا نسل جوان ما سراغ عرفان های نوظهور بروند؟ چرا نسل جوان ما سراغ مسائل دیگری بروند؟ اگر دنبال ریاضتیم اینجا ریاضت شرعی، پشتوانه قرآن دارد، پشتوانه کتب آسمانی دارد پشتوانه رفتار انبیاء الهی دارد، خود پیامبر اسلام خاتم انبیاء محمد مصطفی صلی الله علیه و آله مقید بودند ده روز آخر ماه رمضان را در کنار خانه خدا به اعتکاف بپردازند. تعبیری در لسان روایات ما وارد شده، تعبیر خیلی جالبی است. در رابطه با پیغمبر خیلی جالبه، واقعا این مساله خیلی مهمه که اگر یکسال به خاطر شرایط یژه ای پیامبر موفق به اعتکاف نمی شد سال بعد به جای ده روز بیست روز اعتکاف به جا می آورد. این تعبیر  روایت است کانت بدر فی شهر رمضان، جنگ بدر در ماه رمضان بود و لم یعتکف رسول الله؛ پیغمبر نتوانست اعتکاف را به دست آورد ولماان کان من قابل اعتکف عشرین بیست روز را به اعتکاف را پرداخت عشرا لعامه و عشرا قضاء لما فاته؛ ده روزش برای همان سال و ده روز برای سالی که تنوانسته بود پیامبر به خاطر شرایط جنگی اعتکاف را انجام بدهد این جایگاه اعتکافی است که در فرهنگ دینی و اسلامی ماست در کنار خانه کعبه خیمه ای برای او میزند و پیغمب ربه اعتکاف می پرداخت در بعضی از روایات دارد به بانوان عرض میکنم بعضی از همسران رسول الله نیز همراهی میکردن و آنها همه به اعتکاف می پرداختند.

در سنت امامان معصوم ما نیز این ویژگی وجود دارد. وجود نازنین امیرمومنان علی علیه السلام  میبینیم در پاسخ به نامه یکی از زمامداران منصوب خودش در مصر موقعی که راجع به اعتکاف از حضرت سوال می کنند جضرت ضمن تاکید و توصیه به اعتکاف می فرماید رسول خدا در سخت ترین شرایط تلاش میکرد که مساله اعتکاف از او فوت نشود. عرض کردم عبادتی است داوطلبانه ولیکن داوطلب در اینجا داوطلب امیرالمومنین است، داوطلب امام مجتبی و امام حسین سیدالشهداء و دیگر امامان معصوم ماست و جالب این است که این روش در سیره عالمان دین ما بسیار زیبا به چشم می خورد. عالمان دین ما مقید بودند که مساله اعتکاف را در فضای جامعه اسلامی زنده نگه دارند. مرحوم شیخ بهایی(رضوان خدا بر او باد) مرحوم شیخ لطف الله میسی عاملی اصفهانی (رض) اینها در زمان خودشان به ترویج فرهنگ و به تعبیر امروز ما جشنواره فرهنگ اعتکاف را داشته اند. در قزوین آن روز در اصفهان آن روز موج میزد صف معتکفین. مقدس اردبیلی(رضوان خدا بر او باد) خوب شرایط قحطی و شرایط سختی پیش آمد. تمام امکاناتی که داشت بین فقراء تقسیم کرد و یک سهم هم از سهم فقراء برای خودش و خانواده و بچه هاش نگه داشت که حتی همسرش کمی گلایه مند شد که چیزی برای ما نگذاشتی! پاسخ داد خدا میرساند من می خواهم بروم اعتکاف. مقدس اردبیلی روانه اعتکاف شد روز دوم اعتکاف او درخانه‌ی مقدس اردبیلی زده شد درآن شرایط آن روز گندم اعلاء، آرد بسیار مرغوب و مقداری از ماکولات و مشروبات آن روز آوردن در خانه مقدس اردبیلی از بستگان مقدس اردبیلی در خانه را بازکردند دیدند کسی است.گفتند: اینها چیه؟ گفتند: صاحب خانه فرستاده است. صاحب خانه مقدس اردبیلی است و در حال اعتکاف است. بعد که برگشت برای مقدس اردبیلی تعریف کردند که مقدس کجا بودی شرایط ما خیلی خوب شد! پاسخ ایشون این بود که هر که برای خدا قدمی بردارد خدا هم به او توجه خواهد کرد. این کار یک انسان معتکف است.

در زندگی مرحوم میرزا مهدی بروجردی از علمای قم، نقل شده که ایشان در دوره مرحوم حاج شیخ عبدالکریم حائری(رض) تکِ تک می رفت در مسجد امام حسن عسگری علیه السلام  و معتکف می شد. یکی از اساتید برجسته قم می گوید: من موقعی که دیدم مرحوم میرزا مهدی بروجردی تک می رود و معتکف می شود من هم اجازه گرفتم و با او رفتم معتکف شدم.

شهید مطهری خیلی تعبیر جالبی دارد. می گوید: در خانه ما در فریمان هنوز ماه رجب نرسیده بود، حال و هوای خاصی بر خانواده ما حاکم بود. پدرم از عشق به ماه رجب، به خود می بالید.  مادرم آن چنان عشق می ورزید در رابطه با ماه رجب و بعدکه ماه رجب وارد می شد چه فضای معنویی بر خانه ما حاکم می شد. اول ماه روزه، آخر ماه روزه، ایام خاص روزه، ایام البیض روزه، این فضای معنوی خانه ما بود و بعد می گوید: من رفتم اصفهان در مدرسه ای از مدارس اصفهان، در آنجا حضور داشتم، یک مرتبه صدای آهنگ زیبای استاد بزرگ اخلاق آنجا میرزا علی آقای شیرازی را شنیدم.

برادران و خواهران! شنیدنی است این سخن، مرحوم میرزا علی آقای شیرازی به قول شهید مطهری می فرمود که  همین طور که داشت در مدرسه حرکت می کرد می فرمود که: آن وقتی که بگویند:« أین الرجبیون» ما در پیشگاه پروردگار می ترسم شرمنده باشیم، در ماه رجب چیزی نداشته باشیم و اصولا جزو رجبیون شمرده نشویم. آنجا چه خواهیم کرد؟

مرحوم میرزا علی آقای شیرازی از اساتید برجسته اخلاق بودن و گه گاهی به قم می آمدند و از محضر این استاد استفاده می کردند و بهره می بردند. این بخشی است مربوط به مساله اعتکاف.

اما نکته دیگری که در رابطه با مساله اعتکاف باید محضر بزرگواران مطرح کنم راجه به این است که ویژگی‌های اعتکاف نسبت به سایر عبادات چیست؟ خیلی جالب است. متناسب با نیازهای انسان، خدای متعال تنوع در عبادات قرار داده است. ما نماز داریم، روزه داریم، حج داریم، اعتکاف چرا؟ اعتکافی که در حقیقت جامع عبادات است؛ هم نماز دارد، هم روزه دارد، هم مسائلی که در رابطه با حج مطرح است دارد. آن محرمات حالت احرام را اعتکاف دارد. در بعضی از تعابیر وارد شده، چون نیازهای انسان متعدد و متفاوت است به اعتبار این نیازمندی‌ها خدای متعال مساله اعتکاف را مطرح کرده است. تمرین انقطاعاز غیر خداست. «الهی هب لی کمال الانقطاع» این تعبیری که در مناجات شعبانیه وجود دارد. یکی از کارهایی که از اعتکاف برمیخیزد انقطاع از غیر خداست. این از ویژگی های مساله اعتکاف است.

این اعتکاف دارای آدابی است که البته عزیزانی که موفق می شوند به اعتکاف به این برنامه ها ترتیب اثر میدهند. اخلاق سرمایه بزرگی است که باید در اعتکاف رعایت شود. مساله ترک گناه، توفیق توبه در حال و هوای مساله اعتکاف.

مساله دیگر، رعایت حرمت مسجد است. کسی که معتکف می شود باید رعایت حرمت مسجد کند. امیرالمومنین       علیه السلام می فرماید: در حال اعتکاف باید رعایت حال سایر معتکفین هم بشود. تعبیر نورانی امیرالمومنین علی        علیه السلام است. امیرالمومنین علیه السلام می فرماید که پیامبر صلی الله علیه و آله در حال اعتکاف متوجه شد عده ای با صدای بلند قرآن می خوانند، عده ای با صدای بلند نماز می خوانند. فرمود:«الا ان کلکم تناجی ربه، فلایؤذوا بعضکم بعضا؛ شما دارید مناجات با پروردگار می کنید، چرا موجب اذیت و آذار یکدیگر می شوید. «فلایرفعن بعضکن علی بعض فی القرائه؛ صدای بعضی بلند نشود در مساله قرائت، صدایتان را بلند نکنید.» یعنی رعایت حال سایر معتکفین باید بشود.

و نکته جالبی که من عرض می کنم این است: ما بخشی نگر نباید باشیم. این نکته کلیدی است. آیا اعتکاف به معنای سه روز در یک جا ماندن، مسولیت های اجتماعی را از ما سلب می کند؟ این نکته نکته مهمی است. براساس روایات ما و سیره نورانی اهل بیت ما علیهم السلام ، اعتکاف هیچ منافاتی با پرداختن به مسئولیت های اجتماعی ندارد. نمونه اش را عرض کنم. راوی می گوید امام مجتبی علیه السلام در حال اعتکاف بود. دیدم کسی از دوستان و ارادتمندان حضرت آمد خدمت حضرت و عرض کرد: آقا من بدهکارم و طلبکار آمده و من را تهدید به زندان می کند. حضرت فرمود: من امکاناتی ندارم، پولی در اختیارم نیست، درهم و دیناری ندارم. به آقا عرض کرد: آبرو که دارید بیایید و از آبرویتان مایه بگذارید تا مرا به زندان نبرند. راوی میگوید من کنار امام مجتبی علیه السلام بودم. دیدم امام مجتبی علیه السلام حرکت کرد. گفتم:آقا در حال اعتکاف هستید، کجامی روید؟ حضرت فرمود: اگر کسی برای انجام حاجت مومن برود ثواب آن از اعتکاف بالاتر، از حج بالاتر و شروع کرد برای من شمردن. یعنی این طور نیست که  اگر ما آمدیم در مسجد، مسئولیت های اجتماعی ما سلب بشود. در کنار مسئولیت های فردی و عبادات فردی باید به مسئولیت های اجتماعی هم بپردازیم.جامعه اسلامی در پرتو عبادات ما احساس آرامش وامنیت کند.

اما آثار و برکات اعتکاف در جامعه اسلامی چیست؟ چه برکاتی دارد؟ یک آثار اخروی دارد و یک آثار دنیوی دارد. من به آثار اخروی اعتکاف اشاره کنم.

مساله آمرزش گناهان، ما همه، برادران و خواهران و سروران روحانی و بزرگوارانی که میهمان این مراسم باشکوه از سراسر کشور آمده اید. آمرزش گناهان، دغدغه ما بار سنگین گناهان است. برکات ارزشمند اعتکاف این است که بعد از سه روز که انسان از مسجد بیرون می آید، یک احساس معنویت دیگری می کند. ستشوشده، پاک شده، منزه شده و باید خودش را برای بعد آماده کند. نزدیکی به ارتباز با خدا، جلب محبت ذات باری تعالی.

اما تاثیرات دنیوی اعتکاف تقویت اراده ماست. ما معمولا در تصمیم‌گیریهایمان ضعیفیم و برای ترک گناه میلنگیم و مشکل داریم ولی سه روز با نفس مقابله کردن، سه روز کنترل کردن، در مقابل خواهش‌های نفسانی ایستادن انسان را صاحب اراده می کند. موقعی که در جامعه  هم می آید این انسان با انسان دیروز کاملا مختلف و متفاوت است.

اما چه کنیم که فرهنگ اعتکاف در جامعه گسترش پیدا کند؟

بهترین اقدام این است که بزرگان، کسانی که نفوذ کلام دارند، کسانی که جنبه مقتدایی جامعه دارند جلو بیافتند که در نتیجه پیشوا و راهنمای دیگران بشوند. اگر بزرگان ما قدم در این میدان بگذارند بهترین تعریف و بهترین معرفی برای اعتکاف است.

مساله دوم تبیین این نکته است که اعتکاف یک امر دشواری نیست تا همه افراد جامعه‌ی ما احساس کنند که می‌توانند اعتکاف را انجام بدهند.

 و مساله دیگر پرداختن به پاداش اعتکاف است که امیدوارم شاعران عزیز ما، مداحان عزیز ما، هنرمندان عزیز ما  بکوشند و تلاش کنند که مساله اعتکاف را یک مساله ای کنند که جزو فرهنگ عبادی جامعه‌ی ما بشود. امروز در این مجلس مداحان عزیزی حضور دارند، شاعران و بزرگواران و هنرمندان عزیزی حضور دارند، اهل قلم حضور دارند. ان شاالله در جشنواره سوم که با همت والای حوزویان وشما عزیزان برگزار خواهد شد ما شاهد پژوهش عمیق و ژرفی در رابطه با اعتکاف و فرهنگ اعتکاف  خواهیم بود.

دیدگاه ها